Search




.. һ
()






 


Teatr sntnn kkn aradra, rtuallara, btda dn mrasm sykn .

        V.Terner rtual szn bel rh edr: rtual-jestlr, szlr v obyektlr hat edn, mxsus yerd (mkanda) cra olunan v fvqltb qvvlr, ya mxluqlara falarn maraqlar v msdlrn uyun tsr gstr blck mllrn (mlyyatlarn) streotpl ardcldr (6, . 12). gr teatr sntnn rtualdan qaynaqlanmas hqqtn qbul edrks, teatrn hr hans br komponentn, o cmldn shn dann thll etmk n mll mdn tfkkrmz hkk olunan xalq oyun-tamaalarnda, bhlrd, meydan tamaalarnda ntq faktorunun zllklrn yrnmk zrurdr. Mll teatr nnlrnd ntq faktoru adlanan yarmfsl d btvlkl bu problem hsr olunub v sasn bu deya trafnda qurulub: shn dannn formalamasnn tarx mll mdnyytmzn ayrlmaz hsss olan teatral, estetkldrlm mrasmlr, oyunlara gedb xr.

        Dorudur, nd shn dan adlandrdmz nsn o zaman hl reym halnda mvcud . Amma, hr halda, shn dannn balca keyfyytlr bu lkl teatral oyun-tamaalarda ntq faktorunun zllklr l brbaa baldr.

        Mll-mnv tfkkrmzd drn zlr buraxan, azr trknn yaam tarxs olan Ktab- dastanna, tprstlyn mqds ktab olan Avestaya, xalq oyun-tamaalar haqqnda lmzd olan mlumata saslanaraq mnlkl dey blrk k, shn dannn nkaf tendensyalarn zlmk n bu mxzlr nzr salmaq dr.

        Xeyrl rn mbarzsnd sz balca slah hesab edn Avesta shn dan l bal yetrnc blglr znd ehtva edr. Dramatk sntn btn fad vastlrn, o cmldn, shn dann znd brldrn Avestann Qat bhr haqnda M.Allahverdyev Azrbaycan xalq teatr tarx adl ktabnda : Avestann sas olan qat brnc xsn adndan sylnlr v mprovz edlrm. Bu da nm, sz v musq l, retatv danqla mayt edlrm... Yasend d mahn v dua mhz qurbanksmdn vvl cra olunurdu (1, s. 21-22). Bu tbasdan da grndy km Avestada sz alan atprstlk mrasmlrnd rtual xarakterl oyunlarda ntq faktoru mhm rol oynamdr. Atprstlk nanclarnda doan mrasmlrd mqdds mahn fa olunurdu k, bu mahnn suggestv, mstk xaraktern saxlamaq, dnlycn, tamaan sehrl ovsunlamaq n fann ox bacarql v stedadl olmas grkl d. Mqdds mtlblr rh edn mtnlr, tb k, dl qsuru, qeyr-sls dan olan, db tlffz qanunlarna rayt etmyn br fa ed blmzd. Zrd kahnlr maqlarn cra etdy mrasmlrd ntq, ss, danq n kln faktorlardan br d. Grkml teatr alm, teatrmzn tarx kklrnn aradrcs M.Allahverdyev Azrbaycan Xalq teatr tarx adl maqlarn shn danna tsrn, shn dannn maqlarn yaradclndak hmyytn bel edr: Maqlar sz hyat verrdlr (1, s. 24). dun qarsnda dayanb mstk dualar oxuyan, ntq nsanla ruhun arasnda kontakt yaratmaa qadr br vast km stfad edn maqlar, he bhsz k, szn sl mnasnda, aktyor qablyytn, aydn ss, sls tlffz, dzgn dksyaya malk olmal, shn dan srlrn mkmml yylnml dlr.

        Slfmzn hyatnda, mtnd ntq faktorunun n km nm dadn bll edn arxetpk mnalar, byk hkmtlr, skral mtlblrl dolu bd-tarx rsmz Ktab- dastanna da nzr salmaq smrl olar. Qdm ouz-trk bd tfkkrnn dyrl nclrndn olan Ktab- mll teatr dncmzn, demk olar k, btn scyyv keyfyytlrn znd ehtva edr. Mn yz llk tarx dvrn snandan xm Ktab- str formal, strs paradqmatk qatda teatralladrlm nsrlr kfayt qdrdr. Ktab- un n nml keyfyytlrndn br, htta brncs sehrl sz qatdr. Sntlq doktoru, professor M.lzad Teatr: seyr v sehr poetkas ktabnda sehrl sz qatn mll teatr poetkasnn yaranmas n n vacb rtlrdn br km rl srr. znd skral, arxtpk mnalar ehtva edn mtnlrd (Quran-rmdn balam Ktab- a qdr), xalq teatrnn lkn tzahrlrnd (meydan tamaalar, klmaras, bh, klg oyunu .) zn sehr, mstk tbt spesfk xsusyytlrdndr v bu szn mll mdn tfkkrmzd kommnukat deyl, mhz suggestv (tedc) funksya damas l rtlnr. Teatr- M.lzad dastann dl haqqnda l bu fkrmz tsdqlyr: Dd Qorqudun dl s badan-baa rtm tabedr. Yn rtmk nsrdr.

        - yzmaqdansa, onu olduu km sslndrmk vacbdr. nk mnyn gr fah olan bu deym lk nvbd son drc tsrl v nformatv rtm, hng tabedr (4, s. 30, 33).

        Ktab- zrnd ox dayanmamzn sbb bu dastann ntq faktorunun nkaf xsusyytlrn yrnlms baxmndan smrl olmasdr. Bu dastan yalnz tarx bd sr, snt abds deyl, hmnn mll teatr dncmzn yrnlmsnd stnad edl blck tqqat predmetdr.

        Dd Qorqudu xarakterz edn xsusyytlrdn br d onun qdrtl sz ustas olmasdr. Sehr, hkmtl sz, blatl danq br fa km onun dastanlarnn sevlmsn v dnlnmsn sbb olmudur. Dd Qorqud hardasa naqqal km x edn, boy-boylayan, sy-sylyn br xsyyt km yadda qalb.

        Ktab- da deyln sy sz mvsm tamaalarnda saya l eynldrlr. Dd Qorqud glbn boy-boylad, sy-syld: yn dastan dand. Sy klms burada er mnasnda zah edlr (1, s. 28).

        Bellkl, er sylyn, dastan danan, z falyytn danq zrnd quran v syldklrn seyry nvanlayan Dd Qorqud bu gnk a, aktyorun slfdr v bu dastann estetk scyylr monotamaann estetk kateqoryalar l st-st dr.

        Azrbaycan xalq teatrnn nkaf yolna, bu yolda onun qazand forma v mzmun mxtlflyn gr frqlnn janrlarna nzr salsaq, grrk k, shn dan, ntq faktoru xalq oyun-tamaalarnda mhm, htta tynedc rol oynam, br ox hallarda onun mahyytn myynldrmdr. Shn dannn mll teatr mdnyytmzn kknd dayanan oyuntamaa xarakterl mrasmlrd, aynlrd mahd olunan nkaf tendensyalarn aradrmazdan vvl xalq -tamaalarnn v bu tamaalarda shn dannn bd-estetk x tyn edn br mqama nzr yetrk. rq dncsnd rb dnyagrndn frql olaraq szn nformatv, komunkatv yox, mhz suggestv tbtn stnlk verlr. Bu da e bhsz k, rq adamnn dnyaqavramndan rl gln br nsndr: nsan dnyaya glrkn thtlurda hyat haqqnda btn blglr sahb olur. Yn dnyada nsan n yen he n yoxdur. He br ey ona yen nformasya v yaxud blg vermr, sadc bu blglr ona xatrladr. M.lzad d bu mvqen sas gtrrk shnd sslnn szn qarsnda aadak tlblr qoyur: Bu sz oxqatl, oxmnal, suggestv olmaldr k, ruhun n zamansa grdklrn (Platon) canlandra blsn, zl yaddan nformasyasn z xarmaq gcn qadr ola blsn (4, . 28). Dorudur, M.lzad bu qnat Ktab- dastannn d- xsusyytlrnn thll zaman gl. Amma mnlkl dey blrk k, eyn mlahz teatr nsrlr znd ehtva edn ayn, mrasm tamaalar l bal da kerldr. ks halda, yn shn dannn uggestv xarakter damad, ruh kontakta ynlmdy tqdrd nec ola blrd k, hr l bh tamaalarnn seyrn toplaan tamaalar sjet zbr bldklr halda hnkr-hnkr alayalar. bh tamaalarnn bu qdr uzun mddt yaam hququnu qoruyub saxlaya bms, srlrn snandan keb mvcudluunu srdrms onun energetk nvsn tkl edn mstk-ruh kontaktla zah olunmaldr. Xalq oyun-tamaalarnn demk olar k, btn janr v nvlrnd (srf pntmma, rs zrnd qurulan tamaalar - afarks, hlm, abellm, aral oyunu v s. stsna olunmaqla) shn dan elmentlr zn grkrr. Shn dannn teatr sntmz n n qdr hmyytl olduunu grmk n mll oyun-tamaa mdnyytmz nzr salmaq kfaytdr. ncdn vurulayaq k, teatrna almlrmz ., M.Allahverdyev, .Krmov, .Rhml, ., ., ., . v baqalarnn Azrbaycan xalq teatr tarx, mll xalq oyun-tamaalar l bal fundamental tqqatlar mvcuddur. Dorudur, bu tqqatlarda shn dannn nkaf xsusyytlrn aradrmaq qarya mqsd km qoyulmayb, amma bhsz k, mll teatr nnlrmzn aradrclar xalq oyun-tamaalarnn mxtlf janr v slub zllklrn aradrarkn shn dan l bal ox dyrl mumatlar verlr.

        Br az nc qeyd etdymz km, xalq teatrn, demk olar k, btn nmunlrnd shn dan elementlr ntq faktorunun nkaf zllklrnd zn gstrr.

        Shn dannn xalq oyun-tamaalarnda tutduu mvqen myynldrmk n ktlv etno-mdn oyun-tamaalardan olan yu mrasmlrn nzr salaq.

        - .Rhml uu tqdm ednlrn allar, qlnc oynadan gdlr, mnnlr, rqqaslar, yuular olmaqla be qrupa ayrldn vurulayr v mnnlrn fas haqqnda yazr: Mnnlr (avaz ssl) hzn ssl, yanql avazla v mtlq cng ruhlu nmlrl gdly anlan mrhumun nn nmlr oxuyurdular. Hmn nmlr d z obrazll, poetk ruhu, emosonal cazbs, dramatk grgnly, fkr qanadll, nzm kln szlrn qafy v mna, fkr v haray cnglts l selrd. Yu munnlr eyn mvzu znd xor avazla da nal kr, zngul haray qopardr v szl musqnn fa cngsn yaradrdlar (5, s. 64). Bu mlumatdan da grndy km mnnlr sz bu gn bzm qavradmz mnada ldl. Yu mnnlr hm d sz musqnn rtmk ahngn tabe edn, sz-ss-musq vhdtndn doan mstk ab-hava yarada bln, qvvtl ss mkanlarna malk bd sz ustalar dlr. Grndy km, mnnlr dstsnn fasnda shn dannn myyn elementlr sezlmkddr. Bu baxmdan yuu dstnn falyyt daha ox dqqt kr. Yuular dsts yu ayn-mrasmlrnn nmaynd mhm rol oynayrdlar. Bel k, mrasmn sas mqsd (seyrlr hnkr-hnkr alatmaq) v deyas (lm lm) yuularn el gdn yulamas l realz olunurdu. Bu proses d, szsz k, shn dannn sullarndan stfad etmdn t blmzd. Fkrmz saslandrmaq n yendn .Rhmlnnn Xalq oyun tamaalar ktabna mract edk: Yuular cng rtmnd, ps ssl a (sa) demy balayrdlar. Shnldrlm dramatk facn xatrladan, gdn hyat abdsn kdrl sz yans harayna meydan aan yulama tdrcn yuksk rtm kerd. Hmn dymd fkr sz, sz fkr qovur v yuunun al mqsdn (ba szl, tamaann al mqsdn, sas yasna), yn camat (dnlyclr) hnkr-hnkr alatmaq chdn gen meydan alrd. Yuu klam v deymlrn rtmndk lngr nclyn, ahng vstn emosonal dqqlkl drk edb, nmsyb onu znn sas oyununda mslsz mhartl oxuyur, sz qatarn deyb drr, etdrr, hm d fkrn mnasn oynayb gstrrd.

        Yuu hm kdrl, ancaq vsfl, vql erlr sylyr, hm d szlr dv karvannn lngr tutumunda musq ahngnd sapa dzrdlr. Alar aparc mtnl v nqrtl, hm d eyn fkr-qafy zmnnd nvb-nvb, ancaq fasl verlmdn dvrlm dz sras l deylrd (5, s. 65-66). Yu aynlrnd bu gn anladmz mnada tamaa yox d, seyr d br nv oyunun traks dlr. Eyn br duyusal ortamda bulunduqlarndan seyr l oyunu br-brn qovuurdu. Bel br ratd, lbt, pafoslu danqdan shbt ged blmz. Dorudur, yu mrasmlrnn gnmz qdr glb atmamas sbbndn, bu haqda mlahzlr sasn frzyyy syknr. Buna gr d yu mrasm, elc d, xalq teatrnn dgr nvlr haqqnda mlumatlar nvarant km qbul etmk olmaz. Amma lmzd olan mlumatlara saslanaraq dey blrk k, yuular mahr shn dan ustalar dlr v onlarn szlr avazla, hzn ssl tlffz etmlr, szn sehrl aura, ruh-psxodelk ovqat yaratman vasts km x etms onlarn sntnn spesfk xsusyytlrndn br d. Shn dan elementlrnn daha barz kld tzahr etdy xalq oyun-tamaalarnn br nv d qaravlllrdr. Br nv ntermedya km yaranan, daha sonra xalq teatrnn mstql nv (janr) km formalaan qaravll tamaalar br sra spesfk xsusyytlr l dqqt clb edr. Qaravll tamaalarn scyylndrn xsusyytlrdn br onun satrk-mt xarakter damas, gen xalq ktllrn daha yaxn olmasdr. Mhz bu amllrl bal txmn etmk olar k, qaravlllr ara dan, qeyr-normatv ntq yaxn olmudur.

        Bz qaravll dedkd, hr eydn vvl kk, mzl, glml mt hvalatlar, ntermedyalar yada dr. Lakn meydandak oyunbazlq arasnda ara-sra knayl klmlr, fadlr d deylrd. ks tqdrd bo, mnasz oyunbazlq srlr boyu yaaya blmzd

        (2, . 19) Qaravll tamaalarnda szn, hn dannn baqa br funksya da var k, bu da personajlarn xaraktrlrn bartdr. Eln Aslanov bununla bal yazr: ...nsan xarakterlrnn shn tcssm n myyn ehkamlar da varm. Bel deyrlr k, onlarn hr brn drd vast - grkm, nzr, ss v hrktl gstrmk mmkn m (3, s. 58). bhsz k, bu tbada ss fads shn danna ardr. Shn dan dgr fad vastlr l vhdtd personajn xarakter, xasyyt bard lkn mlumat verr. Qaravlllr haqnda danarkn onlarda shn danna hlledc tsr gstrn br aml d unutmaq olmaz k, bu oyun-tamaalarn byk qsm mprovzasyaya saslanrd.

        Qaravll aktyorlar trafnda ba vern hadslr drhal reaksya verr, emk olar k, btn szlrn bdahtn deyrdlr. lbt, bu cr srbst oynayan aktyor, demk olar k, rolunu zbrlyn aktyorlardan daha canl, daha tb xrd (3, s. 59).

        E.Aslanov fkrn davam etdrrk yazr: Qaravll aktyorunun hrtrfl stedad olmal d. Gzl ss, aydn tlffz, ehtras, shn . , - ( ), , , , , nsyyyt saxlama bacarmal d (3, s. 59).

        Gtrdymz msallardan, qtbaslardan, yrdln mlahzlrdn bel br qnat hasl olur k, qaravll oyun-tamaalarnn falar mahr shn dan ustalar olmal, shn dannn qanunlarna drndn yylnml dlr.

        Meydan teatrnn n maraql formalarndan br d bh tamaalardr. bh tamaalar aura gnnd oynanlr v Krbla msbtndn bhs edr. sas deyas seyrlr alatmaq v ruhlarn tmzlmk olan bhlrd danq elmentlr daha barz kld tcssm edr. M.Allahverdyev bh tamaalar haqqnda yazr : Dn xadmlr d bh tamaalarnn tsr darsn genlndrmk n profesonal alar tamaalar dvt edrdlr. Onlara kmk edn br qrup alar s fc vzyytn yaranmas n myyn psxoloj hazrlq aparlmasnda fal trak edrdlr. Lakn hqq profesonal alar-plaklk meydana glrkn z fryadlar v nltlr l sl kdr fad edrdlr. Onlar z sntkarlq hnrlr l matm traklarn kdrldrrdlr (5, s. 85).

        bh tamaalarnda rvzxanlar el danmal dlr k, seyrlr hnkr-hnkr alada blsnlr. Burada onlarn dannn nformatv xasssndn tb k, shbt ged blmz. Ndn k, seyrlr-yn mslmanlar hr l tkrar olunan bh tamaalarnn sjetn, demk olar k, zbr blrdllr. Btn bu rtlr daxlnd seyrnn alamas br qdr qrb grnr. bhlrn eqzotkly, orgnal cht d mhz bu amll lgldr. bh tamaalar uzun mddt sovet hkmt trfndn khnlm nn, fanatklrn msteryas km tqdm olunmasna v tqblr mruz qalmasn baxamayaraq, z mvcudluunu qsmn d olsa saxlaya blmdr. Etraf etmlyk k, bhlr shn danna hmyytl drcd tsr gstrm, seyrlr duyusal, mstk br ortaa kk svyyy gtr blmdr.

        - M.Allahverdyev bhlrn tkklnd drvlrn trakn da xsus vurulay, son drc gzl, tsrl, emosonal tsr olan (1, s. 104) drv - aktyorlarn fas bard yazr: bhlrd travtl danqlar l frqlnrd. Azrbaycanda v randa onlar Krbla qurbanlar haqqnda mdhedc shbtlr aparrdlar. Bel drvlr mhartl br aktyor km danmaqla tamaann dn mahyytn tamaalara atdrrdlar (1, s. 102-103). Drvlr bu gn bzm n qrb grn blck ss mkanlarna, shn dan trzn malk dlr. Sntlq doktoru, professor .Rhml drvly meydan teatrnn mstql br nv km tqdm edr v tqqat predmetmz olan shn dan haqqnda dyrl mlumatlar verr. Gzl ss, yanql v mlahtl, avazl oxumaq, blatl v sraytedc danq, sz-musq, rtm dymlrnd harmonya tarazl yaratmaq, nfsn get-gln dnamk danqla hmahng uzladrmaq, axl ehtras, coqun lnlq, eksentrk hrktlr, hpnozuluq drvlr n vacb snt vrdlrdr (5, s. 106).

        bhlrd shn dan elementlrnn tcssm bard mlumatlar yetrnc hesab edr v sonda bhlrn shn danna hlledc tsrn aqlayan br aml qeyd etmk styrk k, ., H.rblnsk, M.A.lyev, A.M.rfzad v baqalar - unutmayaq k, adlarn sadaladmz aktyorlar mhz qvvtl ss mkanlar, dzgn shn dan l selb, tannb v sevlb lk df mhz bhlrd x edb. Azrbaycan xalq tamaalarnn qdm nvlrndn hesab edln, mll mdnyytmzn n orjnal scyylrn znd brldrn margnal snt nv - aq yaradclnn da shn dannn formalamasna gstrdy tsr nkar etmk olmaz. Aq yaradclnn shn danna tsrndn danarkn aq dastanlarna xas olan ambvalently (duall) unutmaq olmaz. Bel k, aqlar dastan-tamaann br hsssn nql edr, dgr hsssn s nzml-aq erlr, mahnlar l fa edrd. Aq yaradclna xas br sra spesfk chtlr aq yaradclnn slf saylan amanlqla lkldr. ...aman oyunlarnn falar hm cadugrlk edr, mxtlf mstk dualar oxuyur, hm d er qour, nal sylyrdlr.

        ...aman br lnd qaval, o br lnd qam adl sa tuturdu. Onlar blatl dana blr, oxuma l oyunu mhartl ahngdar vhdtd brldrrdlr (5, . 191).

        Aq yaradclnda (shn dan) aq sstem sasnda qurulurdu. Aqlar dnlyclrn (seyrlrn) zvqn uyun danr v bununla da meydan l ala blrdlr.

        , , - .

       

1. .. . , , , 1978, 234 .

2. .. . , , 1976, 68 .

3. .. . , 1969, 2, . 55-61.

4. . : ; . , , 1998, 252 .

5. .. -. , - , 2002, 240 .

6. . . ., , 1983, 392 .

   
    copyright by musiqi dunyasi 2000-2005 ©

 


Next Page