Search




-

 


rq xalqlar musq mdnyyt hl eramzn lk srlrnd dolun kld formalamaa balamdr. xmnn XV sr yax br dvrd ndn Avropa srhdlrn v ndk Prbaltkadan Afrkann mrkzn qdr olan br razd yaayan mxtlf mllt v xalqlar qtsad, sosal v mll xsusyytlrn gr oxar chtlr malk dlr. Bu raz n musq bazasnda muam nkaf scyyv d.

Muam qbul etm hr br xalq onu znnldrm, z hyat trzn, dnyabaxa, adt-nnlrn nkaf etdrmdr. Ntc etbarl, bk razd muamn mxtlf spkl qollar doularaq, hr br xal musq portretn znd ks etdrr.

Muam lkn dvr n aralar br tondan bart ssn brl mkro ssdzm ml gtrms scyyvdr:

1 1 1

Sonrak mrhllrd bu ssdzm, vvln 1,5 ton msafsnd lav ssl, br qdr kedkdn sonra axra 1,5 ton msafsnd yen br ssl, daha sonralar s vvlk sslrn oktava tkrar yolu l tam major v mnor pentatonkas yaranmasa qdr dolunlar:

1 1 1

() 1 1 1 1

1 1 1 1 1

() 1 1 1 1 1 2

mumyytl, gman etmk olar k, major, adtn, hesab edls d, blavast myyn malk olsa da, nkaf zaman muam pentatonkasda aparc rolu mnor oynamdr. ajor v mnor pentatonkalar l ayaqlaan muam dayanma nkaf etmdr. Bel k, zaman , lav prdlrn kmyl muam ssd zngnlr, pentatonka s z btda gzllyl hmlk olaraq, nkafda olan musq xznsnd knc plana ker.

lk d tam major v mnor pentatonkas l tamamlayan muam ncsntnd knc dvr lav prdlrl slahlanm on k prdl major v mnor tpl ssdzmlr xasdr (on k prdl ssd nzrd tutularkn o vaxta qdrk pentatonka ssdzmnn knc plana kems, sonradan gln yedd ssn datonk mvqey ld etms nzrd tutulur. Temperasya msls s hr xalqda znmxsus d). ox guman k, mxtlf xalqlarda muam vegetasyas, frd muam mdnyytn nkaf etdrmk mqam on k prdnn aparc rol oynad dvr tsadf edr. Bundan sonrak nka nzr alarkn bz blavast Azrbaycan musqsnd danacaq.

Azrbaycan muam gr trkdll xalqlarn muam mdnyyt l yana nkaf edrk, onlar oxundan bazasna gr xeyl ge. Bu br faktdr. Yuxarda gstrdymz nkaf yolu Azrbaycan muama da addr. On k plll ssdzmnn formalamasnn ardca gln muam sssras sonrak nkaf dvrnd Azrbaycan musqsnn spesfkasna uyun olaraq, lav zngnlmy ehtyac duyurdu. nk, bk emosyalara malk olan br xalqa z musq tlbat dmk n xrdalqlara mkan vermyn on k plll ssqatar kfayt etmrd. Buna gr d, qara prdlrn hr brn k mstql prdy ayrmaq zrurt ortaya xd (bu, blk d ondan rl glrd k, bldymz km, yedd ssdn bart olan a prdlr z aralarda gzl temperasyaya malkdr). Ntcd, masr Azrbaycan musqs n scyyv olan on yedd prdl Azrbaycan muam ss yaranr:

()

Qdm Rast, ur v bu tp muamlar datonk prdlrd yaranaraq, qrarlamdr. On yedd prdl ssdzm yarandqdan sonra, hmnn, bu muamlar da alterasya mkanlarn oxalmas l laqdar olaraq, zngullr, xrdalqlar v s. bu km melzmatk sullar muama yol tapr. Zaman getdkc bu melzmlr n plana kerk, sas prdlrdn bzlrn sxdrmaa balam v uzun mddt bunlarn arasda mbarz getmdr. Ntc etbarl XX srn sonunda musqlrn ox byk ksryyt savaddan asl olmayaraq, sas l bzk notlar br prd km qbul edr v myyn muam hsslrn bu sulla alb oxuyurdlar.

XX srn sonu n Rast muamda on yedd prdl ssdzm sasda bel br dz sxem scyyvdr:

1 1 1 1 1 1 1

Dqqtl fkr verdkd klassk Rast ladn eyn tetraxorddan :

1

1 1 1 1

1 1 1 1

Masr Azrbaycan musqsnd stfad olunan rast lad sslrnn dzl sxem s bundan br qd frqldr. On k brabr temperasya prdlr saslanaraq, onlar aadak kld qbul olunmudur:

1 1 1 1 1 1 1

, :



1 1 1 1

1 1 1 1

Gln maraqlanaq, grsn n n on yedd prdnn hkmranl dvrnd ksr ladlarda tonkann tersya v sekstas bu cr lnmlr mruz qalrd. mumyytl, on yedd prdnn bzm dvrdk mvcudluu zrurt zn doruldurmu?

Dnya elmn mlum olduu km, temperasyal musqd br oktava daxlndk ntervallar harmonk sslnm keyfyytn gr drd yer-kaml v qeyr-kaml konsonanslara, harmonk v qeyr-harmonk dssonanslara blnr. Klassk dvrn tlbatna gr musq yaradcla xo sslnm ld etmk n bacardqca znd dssonanslq xasyyt dayan ss ardcllamalardan uzaq olmaa alrlar.

Azrbaycan musqsnd bu sylr, sasn, melodyann orta hsslrndk dayanacaq nqtlrn artrmaq mqsd l aparlan musq slahatlarn ad etmk olar. Bel k, gr vvllr yalnz , V, V plr tonkaya nsbtn xo xasyytl olduundan, mvqqt dayanacaq nqts km mvffqyytl stfad edlrds, zaman kedkc tonkadan tersya v seksta ntervallar msafsnd yerln prdlrn mvafq deformasyas ntcsnd lav kamllm konsonanslar ld edlr. Bu qdr nc, tamaml elm br al kortb kld yern yetrn musqlr Mendeleyevn yaratm olduu elementlrn dvryys qdr qymtl br sstem yaradarkn onun n drcd hmyytl olduunu zlr d drk etmrdlr. Blk d bunu blmk onlar n maraql da deyld.



1 .. . .1987

2 . ..,1986


.

   
    copyright by musiqi dunyasi 2000-2005 ©

 


Next Page