AZRBAYCAN XALQ TEATRNN GENEZSN DAR BZ NZR MSLLR
Mehpar
 

nc aydnladraq grk genezis sz n demkdir, hans mnalar znd ehtiva edir. Genezis yunan szdr, genetik olan, genlrd, baqa cr ifad elsk, qan yaddanda olan, genlrin dadn eyhamladrr, haradasa genlrin anlamna, bu analizdn ld ediln nticlrin ortaq mxrc gtirilmsi anlamna uyun glir. lbtt ki, bel bir sthi v primitiv aqlama genezis sznn gen sz il birbaa laqsinin mvcudluuna iardir. slind is genezis tibb elminin yox, flsfnin daha ox yararland bir termindir v bu termin znd obyektin (predmetin) yarann, tkkln v inkiafn ehtiva edir. Tbit v sosial hadislrin, obyektlrin genezisi insanlar lap qdim dvrlrdn maraqlandrb v bu maraq hl d tknmyib. Flsfnin masir inkiaf sviyysind genezis anlay tdricn sistem genezisi anlay il vzlnmkddir. nki ada elm v flsf istr tbit, istrs d sosial hadislr, obyektlr (predmetlr) z-zn tkil edn, z-zn idar edn v z-zn inkiaf etdirn oxqatl mrkkb sistemlr kimi yanar. Bu sistem genezisi konsepsiyasn aktualladrr v sistem rivsind gerkln prosesin qanunauyun tendensiyalarn akarlayr. Bu tendensiyalarn istiqamtlri flsfd bel tsnif edilir: a) yaranan sistemin tkkln minimal kild tmin etmk; b) onun geteroxron (mxtlif zamanlara mxsus) komponentlrinin bnvrsini qoymaq; c) v nhayt, onlar konsolidasiyasna (birlmsin) nail olmaq. Burada mqsd mumi sistem n faydal, xeyirli, inkiafa tkan verck nticnin alnmasdr. Mhz bizim mqalnin d ali mqsdi sistem qarsnda duran mqsdl birbaa kild st-st dr.

        gr genezis sz aradrmann aparc, ynlndirici tyinlrindn biri kimi x edib mqalnin elmi xarakerini myynldirirs, he bhsiz ki, bu mqamda etnogenez mslsi d aktuallab gndm glir. Aydn msldir ki, etnogenez tayfalarn, xalqlarn (tayfa, xalq, qbil anlaylar yunanca etnos sz il ifad olunur) trm, yaranma qanunlarn yrnir v etnik tarix kimi definisiya edilir. Etnogenez, biz bunu, haradasa lap taftologiya olsa da, demliyik, etnogenetik proseslrin iki nv il sciyylnir: 1) avtoxton (qohum v qohum olmayan) etnik komponentlrin konsolidasiyas il; 2) etnogenez kknlrin (mhacirlrin, miqranlarn) daxil olmas il. Bu aydnlatma da, tbii ki, drslik xarakterlidir. Lakin bu xsusda bizi maraqlandran mqamlar tamam baqadr, hrnd Azrbaycan xalq teatr problemi birbaa kild Azrbaycan xalqnn soykk il bal olan msldir. Bel ki, etnogenez prosesind xalqn maddi v mnvi mdniyyti, zvq, dyrlr v meyarlar sistemi formalar. Btn bunlarsa z nvbsind etnogenez prosesinin tarixn konkretlmi vizual v verbal yaddana evrilir.

        Azrbaycan xalq teatr formalar azrbaycanllarn etnogenezin gzg tutur, xalqn bayram v dini mrasimlrini, inanc v ayinlrini latent kild z iind qoruyub saxlayr. Xalq teatr formalar tkc zn bdii obraz vasitsil ifad etmk trzi deyil, hm d xalqn mitinin, adt v nnlrinin, mntiqinin, kosmoqonik fikir v dnclrinin, mifik tfkkrnn aynasdr, onun sosial tkamlnn, psixikasnn, ovqat v yaantlarnn sciyysidir. Mhz bu aspektd xalq teatr formalar tdqiqatlar n byk maraq ksb edir. nki konkret tarixi zaman intervalnda gerkln etnogenez proseslr xalq teatr formalarnda killnir. Xalq teatr formalar is z dvrn hmi adekvat reaksiya kimi qiymtlndirilmlidir.

        Bu mqamda biz ox mhm bir msly diqqti ynltmliyik. El dnmk ki, vvlc etnos yaranr, formalar v yalnz sonradan z hyat trzin mvafiq (uyun) nnvi teatrn, (v ya xalq teatr formalarn) yaradr, kkndn yanldr. Ona gr ki, xalq teatrnn formalarnn tarixi il etnosun tkaml tarixi bir-birin dz mtnasibdir. Onlar bir-biril mstqim laqd yaranb tkkl taprlar. Etnos formalaa-formalaa is (yni davaml v ardcl surtd) z el-oba oyunlarnn, z el-oba nliklrinin mllifi olur: etnosun inkiaf sviyysi n qdr ox ykslirs, meydan v ya shn oyunlar da bir o qdr ox mrkkblir. Etnosun millt evrilm stadiyasnda is el-oba tamaa-oyun mdniyytinin n ali formas, teatr, yaranr. Bizim bu qnatimiz teatrnas Aydn Talbzadnin alman filosoflarna istinadn syldiyi millti formaladrmaqdan tr nc onun teatrn yaratmaq lazmdr (3, . 162) fikril btn mna aspektlrind sslir v htta onun davam kimi oxunur.

        DBYYAT

1. Azrbaycan tarixi: n qdim zamanlardan XX srdk 2 cildd: cild. Bak: Azrnr

2. Seyidov M.M. Azrbaycan mifik tfkkrnn qaynaqlar. Bak: Yaz, 1983

3. Talbzad A.A. Azrbaycan teatr tarixinin konseptual variant // Azrbaycan jurnal, 2002, 9

.









Copyright by Musigi dyniasi magazine
(99412)98-43-70